now reading

Macapa[ga]l Playbook

Working draft of 2025 submission to Palihang Rogelio Sicat. Constructive feedback are welcome, just message me on instagram.

Alas nuwebe na, pero hindi pa tulog ang Barangay Pineda. Tahimik? Oo. Pero buhay? Laging oo. Dumaan ang Vios sa isang street na may abandonadong police outpost at tinatakluban ng dilim, dala ng malaking puno ng balete. Ang puno ay tila isang matandang marunong nang magbasa ng realidad. Alam nito ang kwento ng dalawang lagusan: ang maalong kahabaan ng F. Banaag, kung paano ito maging isang kanlungan ng mga taong nasa iba’t-ibang baitang ng mga manggagawang uri; at ang maluwang at patarik na kalsada ng Sta. Clara, patungo sa mailaw na daan at marangyang Barangay Kapitolyo. Palatandaan ang balete lalo na sa mga grab driver, kasabay ang malasinghal na pagmumura at pasasalamat ay ang pagluwag ng daan, isang palatandaan ng pagkakaiba ng social strata ng magkapit-barangay.

Sa tapat ng balete ay may isang compound na pag-aari ng matandang mag-asawa, ang mga anak ay nagsipag-abroad at ang tangi nilang kapiling ay mga nangungupahang corporate employees at mga construction worker na pinili ang mas maayos na pahingahan kaysa sa barracks ng kanilang site. Dito rin nangungupahan si Ken Sanguyo, matapos niyang ma-finalize ang benta ng kanilang family home sa may simbahan ng Kapitolyo, pangpondo sa kanyang naitatag na NGO.

Sa loob ng kanyang mumunting apartment, tanging liwanag mula sa laptop screen ang nagpapasiklab sa dilim. Nakaupo si Ken sa gilid ng kanyang kama, nakatitig sa balitang kakarating lamang mula sa Kalinga—mula sa mga taong hindi basta-basta lumilitaw sa liwanag. Isang kasama mula sa bundok ang nagbigay sa kanya ng impormasyon: may isang bagong teknolohiyang pinapagana ng artificial intelligence, proyekto ng isang diumanong Macapagal. Sa sandaling maipatupad ang algorithm na ito, papalitan nito ang lumang kalibreng ginagamit sa mga troll farms. Alam niyang sa panahon ngayon, hindi baril o bomba ang pinakamalakas na sandata—kundi ang mga linya ng code na kayang bumaluktot sa katotohanan, kayang baguhin ang pananaw ng masa sa isang kumpas ng otomatikong ritmo. Sa isang kisapmata, maaaring mapalitan ang kwento ng nakaraan, maaaring mapalitan ang anyo ng kasalukuyan.

Ilang ulit na ba niyang nakita ang gulong ng kasaysayan na umiikot, waring walang pagbabagong hatid? Ilang ulit na rin niyang tinanong ang sarili—hanggang kailan siya magiging isang tahimik na saksi?

Sa kanyang laptop, bumukas ang isang PDF file. Mga daliri niya’y mabilis na gumalaw sa keyboard. Hindi niya sukat akalain na si codename: neo_kingmaker ay hindi pulitiko, kung di isang lalakeng kaedaran niya. At lalong nakagigimbal na ito mismo ang kanyang malapit na kaibigan, si Iko Macapagal.

Alam niyang may papel siyang dapat gampanan. At ngayong gabi, sisimulan niya ito.

Dama ni Ken ang sipa ng makinang pagod, ang gasolinang bumabaho sa hangin habang inaangkas niya ang tricycle paahon sa Pasig Boulevard. Pumara siya sa harapan ng lumang Brgy. Pineda signage, ang kaasulan ay pinandidiliman ng magugulong electrical wiring. Tinawid niya ang overpass at natanaw ang Rizal Medical Center—mga ilaw sa emergency room nagpi-flicker na parang nasasaniban.

“Pre, putangina, si Jay…”

Bumalik ang boses ni Iko sa isip niya, parang alingawngaw ng isang gabing hindi pa tapos. August 2017. Ilang-ilang Looban. Puno ng mga usi at marites, pero walang gustong tumingin nang matagal. Binaliktad ng mga tanod ang bangkay ni Jay. Nangingitim na, parang bangungot na hindi magising. May shabung nakatape sa kanang kamay. Parang props lang sa entabladong ginawa ng pulis.

Wala pang isang linggo mula nung si Kian, dun sa kalsadang puro putik sa Caloocan. Wala pang isang linggo mula nung nalaman nilang kahit bata, pwedeng kalimutan.

Script.

Pabula.

Para pag-usapan sa balita, at maglao’y naging alamat.

Nung gabing ‘yon, hindi na umuwi si Iko. Nagkaroon ng unspoken rule na siya na ang roommate ni Ken sa family home. Ang malaking bahay na may minsanang dalaw ng katulong ang naging kanlungan ng magkaibigan, parehong ulila ng pagkakataon: si Ken, bilang anak ng mga civil engineers sa Kuwait; at si Iko na nakikitira sa tiyahing arawan ang sahuran. At least dito, mas maluwang at mas ligtas dahil malapit sa simbahan. Sa paglipas ng mga buwan, pinuno ni Iko ang katahimikan ng tunog ng keyboard, kodigo ng bagong buhay, tunog ng hiningang hindi pa natitigil. Trauma? Hindi niya gustong pag-usapan. Hindi niya gustong balikan. Kaya’t pinili niyang magpakalunod sa thesis, sa syntax, sa debugging, sa anumang bagay na magbibigay sa kanya ng kontrol. Dahil sa coding, alam niya kung saan siya nagkamali. Alam niya kung paano ito itatama. Hindi tulad ng totoong buhay, kung saan minsan, kahit anong ayos mo, may mga bagay na hindi mo kayang i-debug.

Dumaan ang May 2018. Tinapos nila ang dapat tapusin.

Ken, AB Public Administration.

Iko, BS Computer Science.

Nakadamit pormal, may hawak na diploma. Dalawang linggo lang, umalis si Iko.

“Sa Makati na ‘ko, pre.”

Naramdaman niyang malamig ang gabi, pero mainit ang alaala. Sa pagitan ng dalawang kalye—sa pagitan ng dalawang mundo—sino na nga ba si Iko? Isa bang multong hindi matanggal sa kasaysayan ng Pineda, o isa nang aninong unti-unting nilulunok ng Kapitolyo? Nilulunod si Ken ng mga alaala’t katanungan habang hinaharabas ng jeep ang kahabaan ng Pasig Boulevard, ninanakaw ang mga sansaglit ng walang trapik sa alas-diyes ng gabi.

Bumaba si Ken mula sa jeep, tinapik ang bulsa para siguraduhin may pamasahe pa siyang pauwi. Nasa pinaka-entrada na siya ng Capitol Commons, Pasig—isang lugar na tila may sariling mundo. Malapad ang kalsada, malinis ang paligid, at kahit gabi na, parang umaga pa rin sa kinang ng mga ilaw mula sa mga restobar at high-end boutiques. Hindi na siya sanay sa ganitong lugar. Mas gamay na niya ang Benguet, kung saan nagiging minsanang kargador sya ng mga gulay at tagahatid ng mga ito patungo sa kanyang mga tinutulungang grupo na nagpapatuloy sa Community Pantry mula noong pandemic lockdowns. Pero nandito siya ngayon, hinahanap ang Tipsy Pig, isang gastropub na usong-uso sa mga bigating millennials at influencers na gustong magmukhang effortless pero halatang pinag-isipan ang outfit. Dahan-dahan siyang naglakad, tinutunton ang direksyon gamit ang Google Maps. Hindi niya na kailangang tingnan ang paligid para malaman na iba ang mundo rito—ang amoy ng mamahaling pabango, ang ingay ng halakhak na walang bahid ng pag-aalala, at ang presensya ng mga taong hindi kailangang bilangin ang laman ng kanilang pitaka bago umorder. Pero wala siyang pakialam. Nandito siya hindi para magkumpara, kundi para makita si Iko. Hindi basta mawala sa isipan ang impormasyon ni neo_kingmaker, at ang huling mensahe sa PDF file na, “The only way to stop the release of algorithm is to kill its creator.”

Napapikit siya saglit, nilalasahan ang bigat ng mensahe.

Sa gitna ng kislap ng lungsod, sa ilalim ng malalamig na ilaw, isang tanong ang bumibigat sa kanyang dibdib—kaya ba niya?

Nag-apir ang dalawa, dama ang pagkamiss ng isa’t-isa na hindi nagkita simula ng pandemic lockdown. Nagkakausap na lang sila kapag may minsanang kulitan sa messenger at sa minsanang tawagan, lalo na’t busy si Iko sa kanyang pagiging “Tech Bro”. Hindi rin masisi ni Ken ang sarili at busy siya sa kanyang ginawang NGO noon pa man, lalo na’t nang mag-viral ang Community Pantry. Nakita niya ang balita at naghanap ng kakilala para makatulong siya sa pamamagitan ng pagbaba ng mga pagkain mula sa Benguet.

“So paano ka pala nakarating dito? San ka nakapark?”

Pabulong na sumagot si Ken, “Ha? Eh di nag-jeep.”

Nagtaka si Iko. “Nasaan ba kasi ang sasakyan mo pre?”

“Wala na, binenta ko na. Pang-pondo sa NGO. #ParasaBayan, ganun.”

“Boang. Nakanino na? Pwede kong bilhin, may paparating naman akong paldo ulit, bukas na ang deployment to prod nun.”

“Deployment? Sundalo ka?”

“Gagu, hindi. Yung tech project ko pumasa na sa testing. Baby ko yun so kapag ok ang resulta, mataas ko maibebenta. On top of that, may performance fee. Kapag naging successful yun dito sa Pinas, pwede ko syang iexport as a playbook.”

“Playbook?”

“Sorry, corporate jargon. App siya, pero wala sa google o apple store. Sa selpon ko pa lang meron.”

Hinugot sa bulsa ang isang lumang Asus zenphone at sa bilis ng mata ni Ken, napansin niyang gumuhit ng letrang L si Iko bago ito nag-unlock. Pinindot nya ang isang folder icon na nasa home page, at bumungad ang isang mala-papel na icon na may filename na d_Macapa[ga]l_ggwp.exe

Natawa si Ken. “Ano ba namang pangalan yan?! Halatang gawa mo gar, parang tamang jejemon lang eh!”

Ngumiti si Iko. “Syempre ako ang imbentor, minsan lang magpasikat! Trabaho neto ay gumawa ng automatic facebook post depende sa gusto ng customer, pati comments ng mga kunyaring user. Alam din ng playbook kung araw at oras maganda magpost para marami mag-comment na totoong tao at lalong magviral.”

Natigilan si Ken. Ninamnam ang huling sagot ng kanyang bestfriend, saka niya seryosong tinanong.

“Hindi ka ba natatakot, Iko?”

Napakunot-noo si Iko at hinarap si Ken. “Sa’n?”

“Sa ginagawa mo. Sa ‘d_Macapa[ga]l_ggwp.exe’ mo. Kahit sino, pwedeng bumili ng AI mo para gumawa ng troll farm, magpalaganap ng kasinungalingan, at impluwensyahan ang eleksyon.”

Ngumiti si Iko, isang tipid na ngiti ng isang taong walang oras sa moral lectures. “Ken, negosyo ‘to. Automation. Progress. Hindi ko kasalanan kung paano ginagamit ng tao ang tech na ginawa ko.”

“Pre, ‘wag mong gawing neutral ang isang bagay na may malinaw na epekto. Ang AI mo, hindi lang ‘to automation. Isa ‘tong makina ng disimpormasyon. Isang click lang, may libo-libong fake accounts na. Isang click lang, may manufactured outrage na. Isang click lang, kayang burahin ang katotohanan.”

Umiling si Iko. “At anong gagawin mo? Magrereklamo sa gobyerno? Wala ngang batas tungkol dito, Ken. Hindi illegal ang troll farms. Hindi ako kriminal.” Tumawa siya, pero si Ken, nanatiling seryoso.

“Dahil lang walang batas, ibig sabihin okay lang? ‘Yan ba talaga tayo, Iko? Alam mong may mali, pero dahil hindi pa ginagawang batas, parang wala lang?”

Huminga nang malalim si Iko. Sinandal niya ang katawan sa upuan at pinagmasdan si Ken, parang iniisip kung paano ipapaintindi sa kanya ang isang bagay na sa tingin niya, hindi na dapat ipaliwanag. “Ken, hindi ako pulitiko. Hindi ako aktibista. Hindi ako katulad mo. Ginawa ko ‘to kasi may demand. Kung hindi ako ang gumawa, may ibang gagawa rin. At ang tanong, sino ang mas responsible? Yung may alam kung paano ito gumana, o yung bibili at gagamit ng tech na ‘to para sa sarili nilang interes?”

“Ganyan din ang sinasabi ng mga illegal mining company, par. ‘Kung hindi kami ang mag-quarry, iba ang kukuha.’ Paano mo nga aayusin ang isang bulok na sistema kung ikaw mismo ang nagpapalakas nito?”

Biglang dumaan ang waiter at ibinaba ang inorder na dalawang bote ng Sanmig Super Dry at isang maliit na pan ng Tipsy Sisig. Tahimik nilang kinuha ang kanya-kanyang serbesa. Nagtagal pa ang katahimikan. Sa labas ng bintana ng Tipsy Pig, tanaw ang ilaw ng Capitol Commons—mga gusaling puno ng corporate offices, restaurants, at overpriced na coffee shops. Dito, hindi halata ang epekto ng mga troll farm. Pero sa social media, sa bawat click, sa bawat viral post, sa bawat manipulated narrative, unti-unting mahuhubog ng AI ni Iko ang realidad ng bansa.

“Alam mo, Iko, darating ang panahon na magkakaroon din ng batas para pigilan ang ganito. At kapag dumating ‘yon, ikaw ang magiging poster boy ng kung paano sinira ng AI ang demokrasya natin.”

Matalim ang tingin ni Iko. Pero imbes na sumagot, sinimulan niya ang seremonya ng pag-inom.

“Ken, kung mahuli man ako, anong kaso ang isasampa sa’kin? Cyber libel? Hindi ko naman gawa ang sinasabi ng AI. Ako lang ang gumawa ng tool. Parang kutsilyo lang ‘to—hindi kasalanan ng panday kung ipangsasaksak mo ‘to sa tao.”

Huminga nang malalim si Ken. “Pero pre alam mo… Sa totoo lang…”

Biglang lumabas ang malakas na tawa bago nito tapikin ang likod ni Iko. “Ikaw ang kilala kong may kaya na naka-android phone! Lumang-luma pa, jusko! Hindi ka ba nahumaling sa iPhone? May lalabas na bago ah!”

Humalakhak pabalik si Iko, “Hahaha! Hindi naman ako ganung jejemonggago na nakikigaya. Wais tayo, hindi ako magpapalubog sa utang para lang sa gadget! Isa pa, mas kaya kong mag-save ng mga nagagawa kong program dito.”

Umorder pa ang dalawa ng tag-isang bote ng serbesa, at tinuluyan nilang papakin ang sisig. Tinuloy din nila ang kwentuhan, tungkol sa mga lumipas na taon mula nang huli silang magkita. Pero ang mga naihapag na anekdota ay malayo na sa AI at tinatrabaho ni Iko. Batid ni Ken, na sa pagitan nilang dalawa, hindi na kailangang sabihin ang totoo—na may linya silang tinatawid, at wala nang balikan.

“Salamat pare ha, ihahatid mo pa ako. Nakakahiya.”

“Ano ka ba, wala yun!” Hinugot ni Iko ang phone, gumuhit ng letrang L saka pinindot ang app na mag-automatic on ng kanyang Ford Ranger. Namangha si Ken sa nakita.

“Dun ka pa rin ba sa malapit sa simbahan ng Kapitolyo?”

Sumagot si Ken, “Ay hindi na, sa Pineda na ako. Nagre-rent ako dun sa may compound, tapat ng Balete. May gate naman kaya ligtas dun kahit hatinggabi. Baka mapalayo ka pa. San ka na ba nakatira ngayon?”

Napangiti si Iko. “Ano ka ba? Hindi naman ako masyado umalis sa kinalakhan natin. Malapit lang din ako, pero dun ako sa sa loob ng Capitol 8. Dun na ako nagre-rent. Alam mo na, nakaahon na sa buhay. Hatid muna kita.”

Tahimik si Ken. Habang bumabagtas ang kotse sa Shaw Boulevard, napatingin siya sa mataas na gusali ng mga condo, isang malaking palatandaan ng pagbabago ng Kapitolyo. Napatitig siya sa mala-hotel na liwanag ng mga maliliit na unit. Sa bawat bintana sa condo, may taong naniniwala sa pekeng balita, may keyboard warrior na nagpapakalat ng kasinungalingan, at may pulitikong bumibili ng imahe niya sa social media.

Hinatid si Ken papasok ng Pineda at sa kahabaan ng F. Banaag, nakita nila ang elementary school kung saan sila naging magkaklase. Nakangising ipinarada ni Iko ang sasakyan sa tabi ng main gate at ini-hazard. Bumaba ang dalawa, pumunta sa harap ng gate ng eskwelahan at nagselfie.

“Memories!!! Grabe, pinaalala mo na naman kung saan ako galing! Eh hindi na ako yung payatot na nakilala mo.”

Tinapik ni Ken ang balikat ni Iko, “Hahaha, oo naman! Proud kaya ako sa iyo! Ang galing mo nga eh, hindi ka sumuko. Namamayagpag ka sa larangang tinapos mo! “

“Salamat par. Nakaangat-angat na rin. Pero nakukulangan pa ako, hehe.”

Sumakay silang muli at tinuloy ang biyahe papunta sa compound na inuupahan ni Ken.

Pagkapark ni Iko sa harap ng bahay ni Ken, inihazard nya muli ito at nahihiyang nagpaalam. “Pwede makiihi? Nalimutan kong mag-CR sa Tipsy, hindi na ako makakaabot kung magda-drive pa ako.”

Natawa si Ken at sumagot, “Sige lang.”

May tingin nang pagmamadali si Iko nang binuksan ni Ken ang bahay. Sinindihan ang switch ng Omni-led light na nagpaliwanag sa buong bahay.

Hinayaan nyang pumasok si Iko sa CR at umihi nang bukas ang pinto. Habang pinaparaos ang ihing-ihing pantog, dinadaldal nito ang excitement sa paparating na perang makukuha sa playbook. Habang ume-echo ang sabik, mahigpit ang hawak ni Ken sa .45 kalibreng baril, malamig na bakal na nakasandal sa kanyang palad. Bigla siyang pumasok sa banyo. Pinisil niya ang gatilyo. Bumuntong-hininga ang silencer—isang mahina, nakamamatay na ubo, parang hanging ninakaw ng gabi. Isang pinalulupaypay na tunog ang sumunod nang bumaon ang bala sa dibdib ni Iko, ang kanyang katawan pumalag saglit bago bumagsak sa sahig.

“Par, sorry. The only way to stop the release of algorithm is to kill its creator.”

Binuksan niya ang gripo sa lababo, ang marahang tulo ng tubig ay sumasabay sa dumadaloy na pulang likido sa sahig ng banyo. Biglang napuno ng dagundong ang utak ni Ken. Nasa loob pa rin ng tenga niya ang alingawngaw ng sagutan at pagsabog ng galit. Napahawak sya sa sariling ulo, pilit inaalis ang tunog ng sariling hininga na parang nakakulob sa loob ng maliit na banyo. Makalipas ang sansaglit, hinugot niya ang lumang phone na nasa kanang bulsa ni Iko. Gumuhit ng letrang L at nag-unlock. Binuksan ang folder at tanaw ang mala-papel na icon ng app. Ni-lock nyang muli ang phone saka ibinulsa sa sariling pantalon. Pumunta sa kanyang cabinet at naglabas ng mga damit, at isinalpak ito nang isang bagsak sa kanyang gym bag bago sya tuluyang lumabas ng bahay. Sinigurado nyang nakalock ang apartment at ang malaking gate bago sya lumabas ng compound, gamit mismo ang sasakyang nakahazard sa tapat ng bahay niya.

Muli, nakatanaw ang matandang balete habang nagdrive palayo si Ken, dinerecho ang F. Banaag. Ang puno kasama ng abandonadong police outpost ay mga naging bantay sa mga kwentong ginagabayan ng malamlam na LED Postlight. Sa pagitan ng katahimikan, ang gabing saksi sa krimen ay nanatiling walang imik.

Lights Follow (from the Previous Century)

Book Review of What Light It Can Hold Edited by Gerald Burns and Jose Dalisay, Jr.

What Light It Can Hold is a collection of Filipino writers with their stories released after the millenium bug hey-days. I admire the curation, it has representations across the regions and also the male, female and queer demographic (please correct me if I am wrong on this).

I read the collection at a random pace. In one sitting, I read the first and the last story, and in the other days, I pick whatever I feel like reading. The first and the last story indeed tie the theme behind the books title. Casocot’s Things You Don’t know ended in a sunset (or dusk) scene of confessions and a touch of hope, while Groyon’s The Haunting Martina Luzuriaga ended with a new day with its sunbeam erasing the sad past and an epiphany after years of solitude. I appreciate how endings and beginning weave through these respective stories. As the introduction alludes, the book echoed the idea of fragility and illumination.

What I find challenging (aside from my daily Corporate grind) is the search for the contemporary themes that seem to be limited across the collection. I was actively looking for the use of social media, online bullying and cancel culture, the emergence of memes, bekimon vocabulary, or even some snippets of millennial activities of undeground indie bands, collective jogging, and heavy use of technology, or bitcoin grind. Where is the onslaught of the 2008 Financial crisis, or even scamming via Multilevel Marketing? Though the stories are okay with its overarching themes of injustices and powerplay, family bonds, or Love, maybe I was actively reaching for a distinct flavor of a craft (being a millennial myself, overusing parenthesis, oxford commas and em dashes — a punctuation politically being a pet peeve by AI detectors).

What the collection showed me instead are remnants of the B-type movie from 80’s (Tenorio’s Monstress), or early 90’s sea travels (Pagliawan’s Manila-Bound), or late ’90s elementary school bullying (Habana’s The Mop Closet). All of them are marvelous on their own ways — especially the moniker “Monstress” — but these allusions are not in 21st century, but rather, they are remnants of the previous one being carried by the writers themselves. The only hallmark 21st century storyline for me personally is seething through Bengan’s Armor and his storytelling of the Davao Death Squad conflict (if I may say so).

I do hope that there will be another collection that can tackle the more recent events or timelines, or maybe the pens respsonsible for them belong to us now, the contemporary consumers and players of the post-pandemic hyperrealities.

For now, I soldier on.

*My question after seeing the dark skies and its looming heavy rainfall*

Snippets of the Last Frontier of Floody Manila

Book Review of Barcelona by Criselda Yabes

Ang ganda ng naging reading journey ko!

Nakatulong ang konteksto ng Some People Need Killing as Review of Related Literature (RRL) for processing trauma from EJK and the psyche of people who fight against the harsh reality of Drug War.

Kung ako ay may anak, ipapabasa ko ba ito? Sa isang dose anyos, oo. Kasi, 12 years old ako nang mabasa ko ang Dekada 70. At nakakagising siya ng diwa ng pagkakapantay-pantay at umuugong sa puso ang kabuuan ng boses ng tao sa aktibismo. Pero, mas maganda ito kung guided reading ng mga nakakatanda, kasi mas maipapaliwanag ng mga guro o ng mga magulang kung bakit ganun ang karanasan ni Barcelona. Ipapaliwanag ang kawalan ng pribilehiyo, ang mismong kalakaran ng droga, at yung panggagago ng mga pulis sa mga taong tingin nila ay hayop, o basura.

Naka-relate ako sa persona ni Barcelona. Na, “Ang anak ay bunga rin ng Ama”. Matandang dalaga, walang anak. Pero may mga nakapalibot na komunidad. Isa pa, may inggit rin kahit paano. Kasi ang tatay nya hindi naman masamang damo. Sadyang biktima lang ng pagkakataon. Sobrang kabaligtaran ng danas ko. Anak nga ako (ni papa), pero mas kilala ko ang mga ugali at gawi na hinding-hindi ko ipapamana. Isa pa, mas nanaisin kong basagin ang sumpa ng generational trauma sa pamamagitan ng pagtila ng pagpaparami ng lahi niya (100% ayoko ng anak, kahit multuhin nya pa ako in the near future, haha!).

Haha, mapakla ulit. Sorna.

Medyo nagulat ako sa open ending ng akda. Bakit sa lighthouse? Bakit hindi ideretso sa paraiso? Baka yun talaga ang plano ng author: ipaliwanag na ang laban ay isang mahabang marathon at hindi isang pasadang takbo.

What Shit in this Shitty World

Book Review of Siege Malvar’s Oral Hystery

I don’t even know if I can make a perfect review to describe the reading experience of shit in a shitty world, and how virality and a playbook of disinformation shapes the collective psyche, or gusto na lang ba natin na mag-shutdown ang META because that US stock is just leeching off from our never ending attention span of a goldfish. Hindi ko mai-articulate nang maayos, pero sadyang kapag lumubog ka sa kaka-selpon mo, lulubog din ang brain cells mo.

Although self, pat in the back ka: good job in selling this novella! This is indeed Chuck Palahniuk’s Choke in Filipino. Yun nga lang, sa ibang butas lumalabas ang dumi. Taena, tae nga. Also, instead of a newspaper-interview-circa-1979-style of Taylor Jenkins Reid’s (aka TJR) Daisy Jones and the Six, Siege crafted the pages like a facebook news feed, circa 2009 (kasi walang profile picture; parang lahat sila, kakagawa lang ng fb profile way back then). It was easier to navigate, compared it to a script-like format of TJR. Instead of being bored to a long thread of lines, it felt like watching a very long KMJS segment of virality and monetization, and shaping the pop culture and polpolpolitics.

Small note on pages 47 and 48, the inflections of taenfluencer: the editor could have removed the parentheses of (Proudly) and (Derogatory), respectively. Marami kasi makaka-gets upon second read. Or maybe it stayed because more GenZ readers recently post the punchlines in socmed with these ~moods~ as ~aesthetic~.

Let me digress with a meme:
~Mahal kita at ang sakit-sakit na!
~sinaksak ang sarili
~Aray (umiyak)

I’ve also felt Siege’s sheer hate with advertisements and targeted marketing and his frustrations of not earning dollars from his previous novel named Charged, a selponserye which is a stark contrast with Vince and Kath. Vince and Kath was a wildfire, transcended into a wattpad/pop fiction and soundtrack and movie rights, while his work created a sleeper hit, million engagements, and yet, it only birthed as a 3-part-novel (two of which are now “shelf items”, considering the speed of change in the social media space.) Charged is now an artifact of the pre-pandemic and pre-AI era.

And I get the frustration. Kahit akong gustong magpasa ng manuscript sa Avenida, hindi ko pa matapos kasi kulang sa panahon. Wala rin akong stamina kasi nakakapagod maging accountant. At least ikaw Siege, nakakapag-katha man ng isang magulo at maruming kaek-ekan, pero nananawagan pa rin sa mga tao na wag maging Bobalyn at huwag lalong maging Pvblicity Media.

Naalala ko yung recent game walk through na napanood ko sa youtube: We are what we Behold. A game version of this book, sans the tae, but explain how our eyesight lures into a trendsetter, and slowly letting us go into a chaotic world we build ourselves.

Hopefully, through reading this book (and through reading as a lifestyle), we lift ourselves a bit away from the chaos we have made.

Epistolary Rebyu

Book Review of Kaisa Aquino’s Isabela

Dear Dok bb,

Nag-alala ako slight nang hiningi mo ulit yung phone number ko sa minsanang kwentuhan natin sa IG, sabay kumabig ka ng “Grabe ang barilan dito sa Mindanao, patayan basta pera.” Sinagot kita ng “Umuwi ka na, giyera ang lugar na yan.” Pero alam nating pareho na hindi ka basta uuwi, kasi maliban sa tawag ng pangangailangan pinansiyal, ay alam nating pareho na mas tinatawag ka diyan ng iyong propesyon, lalo na’t ang onti ng doktor na nade-deploy sa Marawi.

Katulad kong sumasabak sa adhika ng pagbabasa at pagsusulat (habang ka-dribble ang pagiging Banker), sumusundalo ka rin bilang IM consultant at EM doctor on call. Pareho tayong alipin ng propesyon, pero palaging nasa bulsa ang panawagan ng aksyon. If the Lord is watching from afar, sana naman gawan ng paraan na magkalapit tayo. Kasi, mahirap ang pakikibaka sa araw-araw nang magkalayo ang mga puso.

Pero sa pagbabasa ko nitong unang nobela ni Kaisa Aquino, bigla kong na-realize na ang bawat kilos natin, may impact pala sa tao na hindi natin aakalain. Itong ambag nating social activism, maybe big or small, ay humuhubog sa ating pagkuwestiyon sa “ok na to!” ng kasalukuyan. Gusto nating pareho ng pagbabago, pero hindi natin kasingtapang ang mga namumundok. Gusto nating labanan ang mga demonyo, pero sa dami ng nasa paligid, tila bumabangon tayo sa bagong apokalipto. Kahit yung pinupush kong “shaping pinoy literary landscape, one story at a time” kineso hindi ko basta i-lezzggooo! Mahirap kapag ang sistema, nakakapit pa rin sa galaw ng salapi, sa mga “what’s in it for me?” at sa iba pang mekanismo ng kaperahan at kapitalismo.

Binigyan ako ng hopecore malala ng mga kabanata ng Isabela. Dito kasi, binigyan nya ng boses ang mga babaeng umiikot sa mundo ng pag-aklas. May mga mas matapang sa akin na tinamaan na ng bala, may mga chill lang na propesora. May mga burgis din na gusto lang mag-rebelde noon, pero de-kalibre ang network ngayon. At may katulad kong nagta-trabaho, pero may kipkip na kagustuhan ng pagbabago sa bawat pagbangon. Grabe dok, my crying time and my hormonal rage biglang nagpi-peak nang hindi ko akalain! Sobrang naka-relate ako sa kwento ni Belay at Balong, kasi yung bonding ng magkapatid nakita ko yun sa amin ni Kuya. Sobrang nainggit ako sa kwento ni Celine at papa niya, kasi alam nating pareho na hindi ganun ang tatay ko. UP Graduate lang yun si Papa, pero isa siya sa mga naki-network sa mga heneral para pumaldo, bago ipang-casino. Lol biglang pumakla, sorry dok. Pero sa bawat kwento ng Isabela, tinutunton ako sa mga lugar na malayo sa galaw ng aking propesyon. Tila lumiliit ang lente sa pagtikatik ng keyboard at hum ng standing desk, at mas tinatanong ko ang sarili: Kaya ko pa bang sumigaw ng paghihimagsik kung ang mundo ngayon ang mismong sumisikil sa aking tinig?

Kasi, kung aklas rin lang naman, tbh, count me out. Hindi ko kaya malayo sa danas ng peti-burgisan. Hindi ko kaya magbitbit ng armas at pumunta sa kanayunan. Hindi pa bayad ang aking mortgage, at hindi ko pa nakukuha ang retirement. So kapag ako’y biglang ma-redtag, baka forever na akong maging pipi online at offline. Hindi ko rin masisisi ang mga Raphael / Apa sa nobela. Kasi hindi ko personally alam ang tindi ng dahas ng mga taong armado. Nakarating na ako ng abroad nito, ha! Paano pa kaya kapag binabasubas pa ang maliliit na tao?

Kaya katulad mo, minamahal natin ang bayan sa paraang alam natin pareho: tumutulong kapag may delubyo ng bagyo. Proud ako sa tapang ni Kaisa na ikwento ang iba’t ibang anino ng hinagpis kapag hinahagupit ng bagwis (ng bagyong Harurot): ang pagkawala at bawat pagmulto ng ating mga mahal sa buhay. Even the aftermath of grief is being written poignantly through Celine’s everyday.

Tapos dok, di ba napanood mo na yung Kimi No Nawa? Yung magic ng timeline jumps and long distance connections? May magic din yung libro! Hindi sya tuwiran, like speculative fiction ah, pero yung mga pangalan nila magkakarelate! Parang akong meme (yung manong na may mapa sa likod nya!) nang sinubukan ko ilista ang mga tauhan at paano sila nagko-connect. One example na yung mga Raphael at mga Caloy sa iba’t-ibang kabanata, pati yung mga Isang / Issey / Sabel / Belay! Akala ko, iisang tao sila, hindi pala! Parang echo lang — iba’t ibang pagkatao— but for some reason, pare-pareho ang nagiging life decision. Hindi ko mai-explain nang maayos, haha! Basahin mo na rin kasi! Puru ka kasi high fantasy eh. Kaya tayo hindi nagkakaroon ng buddy read kasi magkalayo ang genre na binabasa natin.

Saludo ako kay Kaisa rito, dok. Kapag natatanong ko sa sarili ko, anong ambag ng isang akda sa pambansang panitikan, eh medyo malaki ang ambag ni madam. To think na kapwa babae din sya huhu, #AbanteBabae! Lavarn pak ganern she is contributing another resistance piece for us to stop look listen and learn! Eme!

Dito na lang muna, ang OA na ng liham ko sa haba. Book review talaga ito dok, hehe. Pero kung mababasa mo man, pakituldukan. Bago tayo magbangayan. Tuldok mo lang masaya na ako, char. Pero gusto ko rin magpa-baby, abah! Hindi yung forever akong hyperindependent strong woman of the nation! Ako ay tao rin lamang at naghahanap ng labing-labing.

Hopefully soon, ang mame-message mo,
“Malapit na ako bb pauwi na ako.”

See you when I see you,
Banker bb

Booktokish: Snippets of Content Creator

Book Review of Gerald Gruezo’s Pinanganak Akong Bakla at ilan pang mga akda

Nakakabitin!

Tunay ngang patikim ang mga akda niya rito sa litol chapbook niya! Maraming salamat sa Akdang Pinoy dahil nanalo ako sa raffle nila, at plano ko sana itong ipa-raffle papunta sa ibang interesado ng kanyang mga akda, because sharing is caring! 😉

Limang titulo ang narito. Yung unang apat, kwentong buhay niya. Pagpapakilala niya, ganun. Catchy ang unang akda kasi andaming em dash— alam mong madaldal siya sa personal (with lots of social media channels, andami nga niyang nagiging engagement!). Isa pa, parang nakapagbasa ka rin ng blog entry sa Una at Ikaapat niyang entry sa libro. Yung ikaapat, sobrang conversational. Bigla kong naalala ang Unang Reglang kwento ni Beverly Wico Siy sa una niyang Koleksyon na It’s a Mens World. Ang galing lang.

As a geriatric millennial, I recommend the teenagers and younger GenZ demographic to try his works. Lalo na yung huli niyang entry dito na pinamagatang “Unang Kabanata”, kasi promising ang fiction. Pwedeng pocketbook na folklore, pwede ring tungkol sa mga kwentong bayan ng Quezon (kung saan siya lumaki). Sana masubukan nila basahin ang libro (kahit limitado ang kopya, baka naman may reprint ang Balangay in the future di ba?)

I also would like to commend Balangay Productions as the publisher kasi ang ganda ng kulay ng pabalat. Nakakahalina. Pati yung print ng font at ang edit ng mga gawa, malinis. #SanaAll aesthetics is life, charot. Kapag nag-reprint ito, wagi ang mga followers ni @geraldthebookworm for sure!

#BlessedbydaBes Swalla!

Book Review of Chuckberry Pascual’s Ang Nawawalang Barangay

At first, I thought this would be a usual novel with a straight-forward conflict, resolution, and ending; it is only after rereading Ms. Carolone Hau’s blurb that I realized sir Chuck’s brilliance in storytelling:

Darkly comic, sharply observed, and perfectly pitched to capture the living language of our times, Chuckberry J. Pascual’s Ang Nawawalang Barangay explores the politics of despair and disempowerment, the dark allure of religion and social media, and the neccessity of resisting the angels when they whisper, “Swalla. Sa wala tayo nagmula at sa wala rin babalik.”

Initially, I was confused at the way the story unfolded, because the world-building felt out of reach. Siguro sadyang ganun ang estetiko ng Malabon— malayo sa Kapasigan, mas malapit sa Bulacan. Pero kung tutuusin, ang Talong Punay ay nakakaranas rin ng mga araw-araw na kalakaran ng barangay: may “bureaucratic” galawan, lumang parapernalya at kagamitan, may salon sa gedli at may tindahan ng ulam. Bree’s barangay is also like the Pembo where I grew up. Ang cute lang kasi andami mang kakaiba sa kanila, meron ding pagkakatulad sa kinagisnan ko.

Nag-dawn lang ang diwa ng nobelang ito sa mismong Big Night scene. Hindi ko alam, pero mula nang mabasa kong nagpakita si Donya Mary Juliet, parang biglang pumasok sa imagination ko na kamukha niya si Cynthia Villar: may mga alipores at nakasipat lang sa malaking barangay na pwede gawing subdivision (like Las Piñas), tapos yung stage ng mga sumasayaw kineso ay parang yung Guadalupe-EDSA overpass, looking at the squatter’s area ng Guadalupe Viejo looban burned to dust— na ngayo’y binakurahan na ng SMDC (katabi ito ng seminaryo sa Guadalupe-EDSA; hindi ko na tukoy kung dere-derecho na ang pagtayo ng condo dun, kasi andaming Pending Class Action sa korte dahil sa laki ng sunog na nangyari).

Ang ganda rin ng paraan ng pagku-kwento ni Chuckberry. Tukoy mo na boses niya! I don’t know why I haven’t sensed it in his earlier works (Ang Nawawala short story collection), but maybe mas nagiging buo yung tinig niya kapag mas mahaba pa sa maikling kwento ang katha.

Ang galing! Excited na ako sa magiging Book Talakayan namin tungkol dito!

A Look at Life and Love through Hiking Trails

Book Review: You are Here by David Nicholls

Upon receiving the kindle version of this novel, I thought to myself, “Wow, this could be my new life manual”, and I harked at the imagination because (1) I expected this to have less passionate and more pragmatic leads, and (2) I haven’t hiked Cumbria, only Pulag (and other mountain regions of Luzon) and Japanese alps.

The topography of the walking trails seemed to be wet and muddy even on the UK Summer as I read along, and it kind of contributed to the charming vibe of the reading experience. Marnie, the copyeditor who attained the WFH gig post pandemic lockdowns, finally embarked on a trip to the Northern England as she was seemingly forced by her friend Cleo (because the latter wanted the former to be “out there”), and met Michael, the geography teacher who has a complicated marriage.

What I find fascinating about this novel is how David inserted the narratives of the characters in the trails, describing the mood and the cadence of the story with the section of the trails they traverse. It’s very much different with Philippine mountains and terrains, but I am a bit envious that he was able to infuse the socially awkward conversations, and gushing then to lashing and those silent heaving moments. I remember hiking Batolusong with a tinder date and I only have heaves and sighs and random “tara, magpicture tayo dun!” because the mountains of Rizal is very hot in the summer. Maybe trekking Cumbria for ten days is good to win over a random friend (or a potential romance), or at least a good checkpoint if your special someone is still into you.

With all these walks, I find myself relatable to Marnie, as she has okay livelihood, sometimes sadgurl but oftentimes content. She has the discipline and a strong work ethic, hyperfocused on the deadline, and there are moments that she wakes up and simply looked at the ceiling. She has the moments where she is wary of romance, some snippets of curating her anecdotes, and trying her best to compartmentalize her breakdowns. What I can advise Marnie is that she can schedule her “crying session”. That way, she can be more productive when deadline is nearing, haha.

I also liked the open-ended tone of the novel, very much different from my OG life manual called One Day. Practicalities do come as a higher priority when you get older. Nonetheless, you have all the right to be hopeful and YOLO. I enjoyed my long and in-and-out reading pace because I have the leeway to check Cumbria on Googlemaps and hopefully save up some money to simulate the same in the future.

Kilome-kilome-kilometer Zero

Book Review: Kilometer Zero by Josue Mapagdalita

“Ella, kahit wala kang kotse, bakit kabisadong-kabisado mo ang dinadaanan natin?” Ito ang naging tanong ng isang officemate nang hinatid ko papuntang Ugong, ang barangay malapit sa aking maliit na bahay. Nang mabanggit kong nabatak ako ng patok jeep hits ng Stop N Shop-Cogeo ay natawa na lang sila dahil sa kwento ng nakabibingin biyahe na tumatagal dahil sa tindi ng trapik.

Tulad ng aklat na ito, ang haba ng binayahe ko:

1. Nakita ang sample sa Philippine Book Festival

2. May nagchismis sa PBF na mahilig magparaffle ang manunulat (kaya hindi binili)

3. Umasa sa Nakita sa Booksale pero Hindi Binili (wala pa rin akong badge!!!)

4. Nagdownload ng PDF format mula sa page ni Josue Mapagdalita (pero ang gulo ng PDF stamp sa bawat pahina)

5. Umasa ulit sa ikalawang raffle ni Nakita sa Booksale keme ang dami ko pang nai-tag na tao, nandamay na

6. Nanalo ng ibang libro sa Akdang Pinoy

7. Nag-binge hike sa Japan

8. Sumuko na at bumili na ng signed copy (salamat sa pa-message! sobrang na-appreciate ko!!!)

Ngl, nang mabasa ko ang unang kwento, nasa isip ko na baka pang-Young Adult ito — typical for teenager readers. Samahan mo pa ng makulay na pabalat ng aklat. Mapapa-uwu ka if teenager ka, pero sa tulad kong konting pikit bago ang kwarenta ay medyo na-weirduhan sa sarili. “Clickbait ba ito? Baka puru ganito, hugot na naman ba ito? Recycled content na ata ito eh!” Pero katulad ng bawat commute, samu’t-saring danas pala ang maba-vibes mo sa bawat kwento. Best to read the book one story per commute. Maganda talaga syang bitbit sa iyong byahe, na kaysa maburyo ka sa pagpila sa terminal, or mapasinghal ka sa puru pulang kotse ang nakikita sa daan, eh mahihigop ka sa mga sansaglit na sentimyento ng bawat dagli. Bigla kong naalala ang Suong ni Gerome Nicolas Dela Peña – ang koleksyon ng kanyang mga tweet. At gaya ng sa Suong, pwedeng simulan sa gitna ang aklat, tapos pwedeng mag-lipat-lipat. Dahil kung tutuusin, ang bawat biyahe natin ay hindi isang sprint, kundi isang marathon — isang combo ng samu’t-saring uri ng lakad at takbo.

Nagustuhan ko ang mabilis na dama ng sensibilidad, dahil naging intensyon pala ng manunulat na walang gender ang mga tauhan. Without gender assignments, we can lure ourselves in the stories with the touch of our personal histories and sagas. At mas nagustuhan ko ang “alingawngaw” ng koleksyon. Mula sa personal na hugot ng pag-ibig, lumalawak ang boses sa mas malaking mga bagay sa paligid: ang iba’t-ibang baitang ng manggagawang uri; ang hindi pagtuong-pansin sa ating personal na lagay (Mental Health) sa ngalan ng pag-grind; ang pagtalikod sa pinagmulang bayan at pangarap sa ngalan ng mas maalwal na buhay; at ang natitirang pait ng mga lumisan sa iyong buhay (Side note: sobrang nadali ako ng kwento na may biyaheng Sucat, nalungkot ako sa sarili kong mga college friends na hindi na nagkikita mula noong rehimeng Duterte, pero bago ang 2016 ay ang hilig na naming magreklamo kapag papuntang Town).

Sa larawang ito, nasa likod ng librong ito ang aming barangay hall. At base sa google maps, 18km ito mula sa Kilometer Zero. Wala lang, share. Pero maraming salamat sa akdang ito. Na-pwera-usog ang kagusutuhang kumpletuhin ang personal na sanaysay ng mga ligalig at lakbay (na hopefully, matapos ko nang matindi-tindi kasi puru pa rin sample size ang naipapasa, haha!)

Nakakapagod na Kapangyarihan

Book Review of Ang Kapangyarihang Higit sa Ating Lahat by Ronaldo S. Vivo Jr.

Ang hirap.

Parang nanganay ako sa pagbabasa ng aklat na ito. Ganito ba talaga ang transgressive fiction? Masyadong nakakulong, at ang hirap i-ire at kumawala sa mundong ginagalawan nina Dodong, Buldan, Butsok, Marife, Myla, Atong, Jepoy at ng mga tsismosang kapitbahay na takot na takot makanti ng pulis.

Nakakatuwa lang na nadadama ko yung mapangahas na panulat ni Ronaldo Vivo at yung rigor nya sa paglikha. Na itong mismong Dreamland ay gustung-gusto na niyang isulat at ipakilala sa mundo. Nadama ko yung kawalang-tulog para mai-type at maiipon ang materyal, ang kawalang-pake sa paulit-ulit na mekanismo ng eksena ng panghahalay sa kapwa babae at lalake, ang pag-rehash ng pamamaraan ng pagpaslang at pagsisilid ng item, at kung paano niya naitagpi ang lahat at inilagay sa isang lalagyan. Nabigatan lang ako siguro dahil nasanay ako sa sensibilidad at relatability ng Bangin, at tila ayoko na rin balikan ang naging mga kwento ni Mama noong bata pa ako sa looban ng Pasay at mga gedli ng Pineda. Mahirap maging mahirap.

Nakakamangha at nakakatawa na may mga buong boses ang manunulat sa ibang mga eksena nito. Kapag narinig mo si Boss Vivo sa isang panayam, o kahit sa mga status nya sa facebook, malalaman mong sa kanya ang tinig. Ito ang halimbawa:

Ang hirap sa mga nasa posisyon, akala nila lahat ng tao ay kaya nilang ululin. Putsa, kahit mga tubong looban na hindi nasayaran ng edukasyon ang kukote, marunong ding mag-isip. Nagkataon lang na sila ang inarmasan ng gobyerno kaya ang lalakas ng loob ng mga putang ina, mga lasing sa kapangyarihan. Bawal magsabing kung anumang nasa isip, lalo kung ‘di maganda sa pandinig nila, dahil wala naman ni ga-kulangot na tutong na magandang msasabi tungkol sa kanila. Kaya ang mangyayari, mananahimik na lang kaysa tinggaan sa ulo.

Mas lalo akong natakot sa ginagalawan kong realidad dahil magsa-sampung taong gulang na ang libro, pero hindi pa rin nagbabago ang kahayupan ng kapulisan, at ang paningin sa mga maralita na parang basura lamang. Na tunay ngang ang mga nasa laylayan ang nagpapatayan habang ang mga nasa kapangyarihan ang nagpapakasasa ng kaban ng bayan.